Tổ chức thanh tra của quần chúng được thành lập ở xã, phường, thị trấn (gọi tắt là xã, phường) và ở các cơ quan hành chính sự nghiệp, đơn vị sản xuất kinh doanh (gọi tắt là cơ quan, đơn vị) nhằm đảm bảo quyền giám sát, kiểm tra của quần chúng đối với mọi tổ chức, cá nhân trong việc thực hiện chính sách, pháp luật, nghị quyết của đại hội những người lao động và những quy định khác ở trong phạm vi xã, phường, cơ quan, đơn vị.

Ban thanh tra nhân dân Ở xã, phường do quần chúng bầu ra; mặt trận tổ quốc xã, phường tổ chức, chỉ đạo hoạt động. Ban thanh tra nhân dân ở cơ quan, đơn vị do đại hội của những người lao động bầu ra; ban chấp hành công đoàn cơ sở chỉ đạo hoạt động. Ban thanh tra nhân dân được thành lập theo chế độ bầu cử dân chủ, không có cơ cấu chặt chẽ, không tạo thành hệ thống, chỉ được thành lập ở địa phương, cấp cơ sở mà không có ở cấp trung ương. Khi thực hiện nhiệm vụ, Ban thanh tra nhân dân có quyền yêu cầu cá nhân, tổ chức có liên quan ở địa phương cung cấp các tài liệu cần thiết cho việc kiểm tra, giám sát, có quyền kiến nghị với Uỷ ban nhân dân xã, phường hoặc thủ trưởng cơ quan, đơn vị hoặc cơ quan có thẩm quyền và giám sát việc xem xét, giải quyết kiến nghị đó. Nếu kiến nghị đó không được xem xét, giải quyết kịp thời, Ban thanh tra nhân dân được quyền kiến nghị lên thanh tra cấp huyện hoặc thanh tra nhà nước cấp trên trực tyếp của cơ quan, đơn vị.

Khi được tổ chức thanh tra nhà nước yêu cầu thì Ban thanh tra nhân dân tyến hành kiểm tra. Ban thanh tra nhân dân có trách nhiệm thực hiện đầy đủ các nhiệm vụ, quyền hạn đã được pháp luật quy định. Các yêu cầu đối với thành viên của ban thanh tra nhân dân, yêu cầu đối với hoạt động của ban thanh tra và tổ chức, hoạt động của ban thanh tra đều được quy định trong các văn bản pháp luật về thanh tra nhân dân như Pháp lệnh thanh tra; Nghị định số 241/HĐÐBT ngày 05.08.1991! của Hội đồng Bộ trưởng quy định về tổ chức, hoạt động của các Ban thanh tra nhân dân; Thông tư của Tổng liên đoàn lao động Việt Nam và Thanh tra nhà nước số 01/TT-LB ngày 01.11.1991 hướng dẫn thực hiện Nghị định 241/HĐBT đối với các ban thanh tra nhân dân tại cơ quan hành chính, sự nghiệp và các đơn vị sản xuất, kinh doanh thuộc thành phần kinh tế quốc doanh. Hiện nay, tổ chức, hoạt động của Ban thanh tra nhân dân được quy định tại Luật thanh tra năm 2004 và văn bản hướng dẫn thi hành.